Otwarte Referarium Filozoficzne 3, 153-154(2010)

Szymon Koska¹

Spis Treści

• Bibliografia

Dyskusja na temat tego artykułu jest prowadzona na: Forum ŚFiNiA, wątek Koska - RECENZJA: Sczerba ''A Bóg będzie wszystkim...''.

Zagadnienie wiecznego powrotu, zarówno w filozofii jak i teologii, budzi wiele emocji i nadziei. Z tego względu warto zwrócić uwagę na wydaną przez jezuickie Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy książkę Wojciecha Szczerby, ,,«A Bóg będzie wszystkim we wszystkim…» Apokatastaza Grzegorza z Nyssy. Tło, źródła, kształt koncepcji” [1]. Autor jest rektorem Wyższej Szkoły Ewangelikalnej we Wrocławiu, gdzie wykłada patrologię i prowadzi zajęcia z języka greckiego. Wśród swoich zainteresowań wymienia przede wszystkim filozofię wczesnochrześcijańską. W omawianej pozycji kontynuuje badania poświecone problemowi apokatastazy podjęte w jego wcześniejszej książce [2].

Jak można się dowiedzieć już z opisu na okładce, teoria wiecznego powrotu, czyli przywrócenia pierwotnego nieskażonego stanu tego, co istnieje, po raz pierwszy w myśli greckiej pojawiła się u jońskich filozofów natury, Heraklita i Empedoklesa. Aby opowiedzieć i kompetentnie przedstawić myśl Grzegorza z Nyssy, Szczerba sięga do najgłębszych źródeł, by następnie ukazać kolejne fazy adaptacji tej idei w świecie kultury greckiej i helleńskiej. Nieuchronnie pisarze chrześcijańscy i Ojcowie Kościoła musieli się z tą myślą zmierzyć i skonfrontować jej przesłanie z biblijną wizją dziejów świata i ludzkości. Nie było to zadanie łatwe i wymagało potęgi umysłowej Orygenesa, by ująć te dwa źródła w spójny system myślowy. Akceptacja i adaptacja wizji Orygenesa miała też swój dramatyczny przebieg, o czym autor szczegółowo pisze.

W centrum rozważań autora pozostaje jednak apokatastaza w ujęciu św. Grzegorza z Nyssy. W odróżnieniu od nauczania Orygenesa, poglądy św. Grzegorza w tej kwestii nie zostały przez II Sobór Konstantynopolitański z 553 r. uznane za niezgodną z ortodoksją niepodzielonego Kościoła i nie zostały potępione. Do myśli św. Grzegorza dwołuje się wielu współczesnych teologów prawosławnych, szczególnie tych z rosyjskiej emigracji porewolucyjnej, jak również przedstawiciele teologii zachodniej, spośród których wymienić wypada tu przede wszystkim Hansa Ursa von Balthasara i Karla Bartha.

Książka Wojciecha Szczerby została podzielona na cztery wyraźnie oddzielone części. Każda z nich stanowi swoistą całość i można się z nimi zapoznawać w zasadzie oddzielnie¹ Niewątpliwie jest to duża zaleta dla czytelnika szukającego określonych informacji. Natomiast dla kogoś studiującego książkę ,,od deski do deski” zbyt wiele fragmentów wydaje się być znajomymi z poprzednich akapitów. Co oczywiście zupełnie nie umniejsza wartości naukowej i popularyzatorskiej tego opracowania. W każdej z części autor opowiada z wielką erudycją, wnikliwością i kompetencją o kolejnych logicznie wynikających z założonego układu, problemach.

Przed przystąpieniem do szczegółowego przedstawienia apokatastazy według Grzegorza z Nyssy, Wojciech Szczerba wgłębia się w strukturę myślową wizji teologiczo-filozoficznej świata i człowieka u jego poprzedników. Można powiedzieć, iż ,,bohaterką” pierwszej części, gdzie przedstawiono przestrzeń ideii określanych jako apokatastaza, jest myśl grecka, prezentowana przez jońskich filozofów przyrody, Heraklita z Efezu, Empedoklesa z Akragantu, stoików, pitagorejczyków oraz z Platonem i Plotynem na czele. Chrześcijańską myśl reprezentują aleksandryjczycy Klemens Aleksandryjski i przede wszystkim Orygenes, wielki teolog czasu poszukiwań teologicznych. W nim, jak w soczewce, skupia się myśl filozoficzno-religijna czasów chrześcijańskich, aż do pierwszych soborów ekumenicznych.

Druga część jest dużo bardziej dramatyczna. Da się tu prześledzić krytycznie i obiektywnie przedstawione losy idei wiecznego powrotu u następców chrześcijańskiego filozofa i teologa. Wojciech Szczerba przedstawia koncepcje wiecznego powrotu w interpretacji, nie mniej ważnych dla teologii, postaci takich jak Pierius, Grzegorz Cudotwórca, Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu, Dydym Ślepy, Ewagriusz z Pontu i oczywiście Metody z Olimpu. Można powiedzieć, iż Metody z Olimpu stał się główną postacią dramatu w tak zwanej ,,sprawie Orygenesa”. Autor szczegółowo analizuje argumenty adwersarzy i w ostatecznych konkluzjach daje wystarczającą ilość materiału, by czytelnik wyrobił sobie własne zdanie na temat opisywanej kontrowersji.

Dwie pierwsze części książki omawiają więc – jak każe oczekiwać sam tytuł rozprawy – tło, źródła, kształt koncepcji. Natomiast część trzecia ukazuje tło myślowe apokatastazy u samego Grzegorza z Nyssy. Czyni to w podobnej konwencji, co i dwie poprzednie.

Konstrukcja rozprawy jest idealnym przykładem ukazującym, jak wiele trzeba przemyśleć, przez ile warstw różnych koncepcji i ich znaczeń się przebić, by kompetentnie przedstawić wyodrębnione ze spuścizny św. Grzegorza zagadnienie apokatastazy na zaledwie 39 stronach,składających się na czwartą i ostatnią część książki.

Analizując omawianą pozycję należy podkreślić, iż autor jednoznacznie nakreśla zakres swoich badań jak i metodę. Czytelnik, który chciałby czegoś więcej się dowiedzieć, jest ukierunkowany przez liczne i solidnie opracowane przypisy. Dzięki nim może rozpocząć samodzielną przygodę z filozofią i teologią czasów wczesnochrześcijańskich. Wojciech Szczerba wyraźnie ukazuje, które zagadnienia, jakkolwiek wiążące się z tematem, wykraczają poza ramy jego opracowania. Tak jest, gdy chodzi o problem wolnej woli, czy zagadnienie łaski, terminologicznie wzięte z tradycji agustyńskiej a nie odpowiadające adekwatnie terminologii Wschodnich Ojców Kościoła.

Autor krytycznie i kompetentnie analizuje myśl Grzegorza z Nyssy, starając się nie narzucać swoich subiektywnych odczytań. Jednak nie ustrzegł się tego w trudnym pytaniu o wolną wolę i miejsce szatana w ostatecznie zrealizowanym powrocie wszystkiego ku Bogu (str. 303, przypis 499 nn). Pozostaje pytaniem otwartym, czy nieposiadający składnika wolnej woli zwanego greek>eleuqer’ia (eleutheria) szatan będzie tak samo doprowadzony do jedności z Bogiem jak człowiek?

Podsumowując wypada stwierdzić, iż książka Wojciecha Szczerby stanowi doskonałą ilustrację znanego powiedzenia Bernarda z Chartres, które zyskało ogromny rozgłos w średniowieczu:

Jesteśmy karłami, którzy wspięli się na ramiona olbrzymów. W ten sposób widzimy więcej i dalej niż oni, ale nie dlatego, żeby wzrok nasz był bystrzejszy lub wzrost słuszniejszy, ale dlatego, iż oni dźwigają nas w górę i podnoszą o całą swoją gigantyczną wysokość.
(Por. Jacques le Goff [3, str. 25])

Lektura nowej książki Wojciecha Szczerby przybliża nam tych olbrzymów, na ramionach których św. Grzegorz stał. Rzecz jasna, dostajemy przy tym do rąk materiały i wskazówki niezbędne do pełnego zrozumienia koncepcji św. Grzegorza z Nyssy. Przejrzysta staje się także konstrukcja jego myśli filozoficzno-teologicznej.

Bibliografia

[1]

W. Szczerba, «A Bóg będzie wszystkim we wszystkim…» Apokatastaza Grzegorza z Nyssy. Tło, źródła, kształt koncepcji (WAM, 2008). 388 stron.

[2]

W. Szczerba, Koncepcja wiecznego powrotu w myśli wczesnochrześcijańskiej (Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2001).

[3]

J. le Goff, Inteligencja w wiekach średnich (Warszawa 1966). Tłum. Eligia Bąkowska.

1

Pełny obraz – na który składają się liczne materiały źródłowe, omówienie kształtu koncepcji apokatastazy u poprzedników św. Grzegorza z Nyssy i wreszcie obszerne opracowanie podejścia reprezentowanego przez samego św. Grzegorza – uzyska się jednak tylko po przestudiowaniu całości dzieła.

This document was translated from L^AT_EX by H^EV^EA.