Czy warto czytać poradniki psychologiczne?

Możesz uzdrowić swoje życie”, „Naucz się asertywności”, „Myśl pozytywnie”, „Zrób karierę w pół roku” – półki księgarń uginają się od psychologicznych wydawnictw, mających służyć rozwiązywaniu problemów osobistych. Do najpopularniejszych należą poradniki, uczące radzenia sobie ze stresem, zdobywania pieniędzy, bycia osobą bardziej pewną siebie, zasad dobrego życia małżeńskiego i rodzicielstwa, niekonwencjonalnego leczenia chorób somatycznych, czerpania większej radości z seksu, itp., itd.
Powody sięgania po poradniki samopomocowe są zrozumiałe i bardzo ludzkie. Należą do nich pragnienie dokonania zmian w życiu i nadzieja na coś lepszego, pionierski duch samodzielnego zmagania się z własnymi trudnościami, zniechęcenie wobec dotychczasowych metod działania albo też chęć uniknięcia stygmatyzacji, jaka wciąż ciąży w naszym społeczeństwie na tych, którzy "leczą się na głowę".

Nie sięgaj po byle co

W przypadku niektórych problemów z pewnością warto poczytać opinie ekspertów. Dotyczy to zwłaszcza kwestii, wynikających z braku wiedzy na dany temat, czy potrzeby potwierdzenia pewnych postaw. Do tego typu skutecznych podręczników należy, np.: seria autorstwa Elanie Mazlish i Adele Faber. Te dwie kobiety poznały się pod koniec lat 60. XX wieku na spotkaniach, prowadzonych przez popularnego psychologa dziecięcego doktora Haima Guinotta. Przez dziesięć lat, krok po kroku uczyły się nowych sposobów komunikacji, przez co diametralnie zmieniły życie swoich rodzin. Efektem doświadczeń tych dziesięciu lat była ich pierwsza książka: „Wyzwoleni rodzice, wyzwolone dzieci”, za którą zostały uhonorowane prestiżową Christopher Award za „literacki wkład w afirmację najwyższych wartości duchowych człowieka”.
Ich kolejna książka: „Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły” osiągnęła międzynarodowy i trwający do dziś dzień sukces, stając się bestsellerem w wielu krajach. Elanie Mazlish i Adele Faber cieszą się od lat niesłabnącą popularnością jako ekspertki w dziedzinie komunikacji między rodzicami/nauczycielami a dziećmi. Tym podręcznikom warto zaufać.
Niemożliwe natomiast wydaje się rozwiązywanie za pomocą lektury książek problemów, których źródła są głębsze niż nasze nawyki , a dotyczą doznanych urazów, głęboko utrwalonych i nieświadomych postaw życiowych. Wiele podręczników samopomocy posługuje się bardzo uproszczoną wiedzą psychologiczną i traktuje pewne jej wycinki jako prawdy ogólne, odnoszące się do wszystkich ludzi. Uproszczenia nie są złem samym w sobie, po prostu trzeba mieć do nich dystans. Bywają przekłamane, czasem mogą być też szkodliwe.
Niebezpieczeństwo polega na tym, że poradniki usypiają uwagę, dają alibi, że „coś robię z moim problemem”, podczas gdy w gruncie rzeczy nie robi się nic. Dają złudzenie samodzielnego wpływu na problemy, z którymi nie jesteśmy w stanie pomóc sobie samodzielnie. Nie ma możliwości poradzenia sobie za pomocą podręczników i samodzielnej pracy, np.: z uzależnieniem od środków chemicznych, chorobą psychiczną czy przemocą w rodzinie. Im dłużej odwlekamy swoją decyzję, dotyczącą sięgnięcia po pomoc profesjonalistów, licząc na to, że za pomocą zdrowszej diety, afirmacji i pozytywnego myślenia upragniony spokój ducha, tym dłużej tkwimy w sytuacji, która wymaga zmiany przy udziale innych ludzi.

Kryteria wyboru
Pierwszą rzeczą, na którą należy zwrócić uwagę przy zakupie poradnika, jest jego autorstwo. To ważne, czy autorem jest ktoś o profesjonalnym przygotowaniu w danej dziedzinie czy „osoba cudownie uzdrowiona”. Przy całym szacunku dla tej drugiej kategorii osób, samo przeżycie trudnej sytuacji, nie zawsze wiąże się z umiejętnością udzielenia pomocy innym. Nieodzowne jest oparcie na wiedzy oraz doświadczeniach innych ludzi, dotkniętych tym problemem. Czasem też to, co pomogło w jednym przypadku, po prostu nie będzie skuteczne w pozostałych.
Nota bene, wielu profesjonalnych terapeutów popularyzujących jakiś fragment swojego doświadczenia psychologicznego, to właśnie „osoby uzdrowione”, które poza swoją wiedzą ekspercką, posiadają wrażliwość i głębię, wynikającą z osobistego przeżycia problemu, o którym piszą, np.: uzależnienia, współuzależnienia, choroby, żałoby, przemocy w rodzinie, trudnego rodzicielstwa, itp. W tradycji szamańskiej prawdziwym uzdrowicielem staje się ta osoba, która potrafi uleczyć samą siebie. Jeśli doda się do tego profesjonalną wiedzę nabytą przez lata praktyki w danej dziedzinie, daje to często charyzmatyczną mieszankę.

Sprawdzone tytuły
Przykładem tego typu dobrej literatury poradnikowej, posiadającej zarówno walor profesjonalnej wiedzy, jak i wiarygodności osobistego doświadczenia autora, są książki Johna Bradshowa. Dotyczą one dziedziny uzależnień oraz uzdrawiania traumy dzieciństwa, spędzonego w rodzinie z problemem alkoholowym. John Bradshaw, słynny amerykański psychoterapeuta, opierając się na własnym doświadczeniu życiowym, stworzył teorię polegającą na docieraniu do krzywd i urazów psychicznych doznanych w przeszłości, leczeniu skrzywdzonego dziecka wewnętrznego, które należy odnaleźć i otoczyć opieką.

Jego najbardziej znane, tłumaczone na wiele języków książki to „Powrót do swego wewnętrznego domu” (wyd. Medium), „Zrozumieć rodzinę” (IPZiT PTP). Innym przykładem dobrego podręcznika, posiadającego obydwa walory, tj. autentyczność autorki i profesjonalizm zawodowy we własnej dziedzinie, są publikacje Pii Mellody, wybitnej psychoterapeutki amerykańskiej, autorki bestsellerów o zjawisku współuzależnienia, np.: „Toksyczne związki” (wyd. Czarna Owca).
Wspaniałymi poradnikami psychologicznymi dla osób zainteresowanych przekraczaniem stresu, bólu i choroby oraz po prostu rozwojem własnym, są książki Jona Kabat-Zinna (np.: „Życie. Piękna katastrofa” (wyd. Czarna Owca, Instytut Psychoimmunologii). Ich autor połączył osobiste doświadczenie kilkudziesięciu lat medytacji ze swoją praktyką terapeutyczną, tworząc nową gałąź medycyny, zwanej medycyną behawioralną. Jego program redukcji stresu i relaksacji, początkowo praktykowany w klinice medycznej przy Uniwersytecie w Michigan, opiera się na rygorystycznym szkoleniu uważności, rozumianej jako świadomość każdej chwili. Podręczniki Kabatt-Zinna są kolejnym przykładem bardzo inspirującej integracji osobistego doświadczenia, głębokiej wiary w skuteczność własnej metody oraz, co równie istotnie, bardzo szerokiej wiedzy medyczno-psychologicznej, wynikającej z wieloletniej praktyki zawodowej.

Problem problemowi nierówny
Przy wyborze poradnika ważna jest również kategoria problemów, którymi książka się zajmuje. Problemy te, krótko mówiąc, muszą dawać się rozwiązać w realny sposób, a nie tylko metodą nowej, niesprawdzonej metody. Pewne trudności, jakie napotykamy w życiu, są nieodwracalne, np.: choroby o podłożu genetycznym, choroby w bardzo zaawansowanej fazie rozwoju, itp. Dawanie nadziei na ich rozwiązanie jest po prostu nadużyciem.

Innym ważnym wskaźnikiem dobrego podręcznika samopomocy jest dostosowanie informacji do różnic, jakie występują pomiędzy odbiorcami książki. Nie istnieje jedno panaceum dla wszystkich. Najskuteczniejsze jest podawanie wielu strategii, które mogą pomóc w zmierzeniu się z problemem. Co więcej, w odniesieniu do psychologii strategie te powinny być poparte przez wiedzę naukową lub doświadczenia profesjonalistów. Poradnik powinien opierać się na potwierdzonych źródłach, np.: dłuższej praktyce w danej dziedzinie, badaniach, opiniach innych ekspertów w tym samy obszarze. Przed kupieniem kolejnej książki sprawdźmy, czy zawiera ona bibliografię i jakie pozycję są w niej zawarte. Podana literatura dodaje wiarygodności podanym w poradniku informacjom, a także pozwala na dalsze studiowanie problemu we własnym zakresie.
Czytanie poszerza horyzonty, to banalne stwierdzenie dotyczy także poradników psychologicznych. To w końcu dzięki popularyzacji na szeroką skalę wiedzy z zakresu psychologii, żyjemy w czasach coraz większej świadomości na temat relacji międzyludzkich, komunikacji interpersonalnej, stanów psychiki, itp. Czytajmy, czytajmy, czytajmy, przy lekturze utrzymując jednak stały kontakt ze swoim zdrowym rozsądkiem.